ROŚLINA DZIAŁAJĄCA JAK ŻEŃ-SZEŃ



SZCZODRAK KROKOSZOWATY





          Szczodrak krokoszowaty (Rhaponticum carthamoides) to okazała bylina z rodziny astrowych (Asteraceae), dawniej złożonych (Compositae). Nazwa ludowa to "korzeń marala" (maral - gatunek jelenia). Roślina ta została początkowo opisana jako Leuzea carthamoides. Do dzisiaj niektórzy autorzy używają wcześniejszej nazwy. Także dostępny w aptekach na terytorium byłego Związku Radzieckiego preparat leczniczy ze szczodraka nosi nazwę "Extractum leuzeae fluidum".
          Z podziemnego, grubego i najczęściej zdrewniałego kłącza rokrocznie wyrasta rozeta dużych (nawet do 100 cm długości i 25 cm szerokości) pierzastosiecznych lub wcinano-klapowanych, ogonkowych liści. Kształt liści bywa zróżnicowany nawet u tego samego osobnika. Pęd kwiatowy jest zawsze wzniesiony. gruby, dęty, drobnobruzdkowany, nie rozgałęziony, zwykle o wysokości od 50 do 180 cm. Liliowe kwiaty zebrane są w duże (do 8 cm średnicy) pojedyncze, niemal okrągłe koszyczki na szczytach pędów. Pęd kwiatowy jest także ulistniony. przy czym dolne liście są ogonkowe, a górne - siedzące. Zarówno liście, jak i łodygi są delikatnie owłosione. Owoc - to brązowa, czterograniasta niełupka z wieńcem pierzastych szczecinek, o długości 6 do 8 mm a szerokości 3 do 4 mm. Korzenie i kłącza są brązowe do ciemnobrunatnych i mają specyficzny, żywiczny zapach. W przyrodzie szczodrak rośnie głównie na subalpejskich łąkach gór południowo-środkowej Syberii (Ałtaj. Kużniecki Ałatau, Góry Sajańskie).
          Substancje powodujące lecznicze działanie szczodraka to ekdyzony (synonim - ekdysteroidy) - głównie ekdysteron oraz inokosteron, integristeron A i B i inne. Ekdyzony stanowią szczególna grupę związków zbliżonych budową do sterydów, znaną już kilkadziesiąt lat jako hormony linienia owadów. Następnie znaleziono je także w roślinach, gdzie występują w znacznie większych ilościach. Ekdyzony działają na człowieka i zwierzęta ciepłokrwiste psychostymulująco, pobudzająco, wzmacniająco, adaptogennie oraz anabolicznie. Najnowsze badania wykryty w szczodraku poliacetyleny o działaniu adaptogennym. a ponadto w liściach tej rośliny substancje o charakterze immunostymulującym i prawdopodobnie również adaptogennym.
          Już jednorazowe zażycie leku ze szczodraka zwiększa znacznie wydajność pracy, siłę mięśni, wytrzymałość, a jednocześnie nie powoduje wystąpienia objawów ubocznych. Długotrwałe stosowanie leków ze szczodraka może spowodować trwałe podwyższenie ciśnienia tętniczego, zwolnienie rytmu i zwiększenie amplitudy pracy mięśnia sercowego. Na praktycznie zdrowych 900 robotnikach wypróbowano działanie napoju "Sajany", składającego się z soku mandarynkowego i ekstraktu szczodraka. Okazało się. że napój ma dwie fazy działania. Pierwsza to pobudzenie centralnego systemu nerwowego, następujące po 10-20 minutach lub pierwszych godzinach po wypiciu napoju i utrzymujące się dłuższy czas. Druga faza występująca wieczorem lub nocą to hamowanie centralnego systemu nerwowego, przejawiające się bardziej głębokim i dłuższym snem.
           Dostępny w aptekach na terytorium byłego Związku Radzieckiego lek ze szczodraka pod nazwą "Extractum leuzeae fluidum" to nalewka z kłącza z korzeniami na 70% spirytusie etylowym. Lekarze przepisują ją jako środek pobudzający w przypadkach astenii, fizycznego przemęczenia, obniżonej zdolności do pracy, impotencji - 20 do 30 kropli w niewielkiej ilości wody 2 do 3 razy dziennie przed jedzeniem.
           Przez długie lata pisano, że lek ten nie ma przeciwskazań ani ubocznego działania. Wyjątkiem jest W. Minajewa, która pisze: "...przed rozpoczęciem przyjmowania preparatów ze szczodraka koniecznie należy skonsultować się z lekarzem. Powinny to uczynić szczególnie osoby z podwyższonym ciśnieniem tętniczym. Ekstrakt rośliny może spowodować rozszerzenie naczyń krwionośnych dna oka, a 10% napar kwiatów zmniejsza krzepliwość krwi". ("Lekarstwiennyje rastienija Sibiri". Nowosybirsk 1991).
           Czytałem jednak list do redakcji moskiewskiego czasopisma propagującego uprawę roślin leczniczych. Mężczyzna chcąc sprawdzić czy rzeczywiście szczodrak ma tak cudowne działanie, zażył dawkę wywaru z kłączy, według mojego szacunku kilkadziesiąt razy przewyższającą zalecane dawki terapeutyczne. Doznał wstrząsu, ale eksperyment przeżył, mimo że nie korzystał z pomocy lekarza, obawiając się, że zostanie pośmiewiskiem okolicy. Gdyby ktokolwiek zrobił taki ,,eksperyment" z jakimś lekiem chemicznym z domowej apteczki nie wyłączając witamin, to bez interwencji lekarza nie przeżyłby.
          Surowcem zielarskim szczodraka według medycyny oficjalnej byłego Związku Radzieckiego jest kłącze z korzeniami. Medycyna ludowa traktuje tak całą roślinę (praktycznie liście oraz kłącza z korzeniami). Suszone liście roślin uprawianych zawierają od 0,35 do 1,22% ekdyzonów, średnio dwa razy więcej niż. rośliny dziko rosnące. Według zespołu uczonych czeskich (J. Lejfertova i wsp.) rośliny szczodraka uprawiane w okolicach Brna w końcowym okresie wegetacji gromadziły najwięcej ekdyzonów. Ich zawartość w nasionach wynosiła 1,6 do 1,8% w liściach 0,7 do 0,8%. w łodygach 0,3 do 0,4%.
          Liście szczodraka jako surowiec zielarski zbieramy (ścinamy) w lipcu i sierpniu z roślin co najmniej dwuletnich (po ich przekwitnięciu). Po starannym umyciu drobno kroimy i suszymy w cieniu, można i w podwyższonej temperaturze (piekarnik, piec lub termowenlylator, 50 do 60 st. C). Kłącza z korzeniami wykopuje się jesienią czwartego lub piątego roku uprawy. Myjemy je szybko pod bieżącą wodą, ponieważ przedłużanie czasu mycia powoduje wymywanie związków czynnych. Następnie kłącza i korzenie kroimy na mniejsze kawałki (długości do 12 cm) i układamy do suszenia cienką warstwą. Możemy suszyć na słońcu lub w strumieniu gorącego powietrza o temperaturze 50 do 60 st. C.
          Szczodrak został wprowadzony do uprawy nie tylko w byłym Związku Radzieckim, ale i w Czechach oraz Finlandii i Bułgarii. Ma szerokie zastosowanie nie tylko w medycynie. W weterynarii nalewka ze szczodraka jest stosowana przy rozstroju nerwowym, jako środek stymulujący przy osłabionych funkcjach różnych organów. Dawka jednorazowa dla kota wynosi 3 do 5 kropel, psom dajemy 10 do 15 kropel trzy razy dziennie. Szczodrak jest także cenną rośliną paszową. Zawiera dużo białka, cukrów prostych, witaminy C, a także kwas foliowy i karoten w nadziemnej części, dając dwa pokosy rocznie. U bydła karmionego szczodrakiem polepsza się stan zdrowia oraz wzrost młodzieży.
          Szczodrak możemy z powodzeniem uprawiać na grządce, jeśli uwzględnimy jego wymagania. Jako roślina wysokich gór nie boi się mrozu, lubi słońce. W cieniu rośnie słabo, kwitnie rzadko. Klimat lubi górski, z duża ilością opadów. W czasie suszy musi być podlewany, aby nie zasychały liście. Przesadzanie znosi zdecydowanie źle i długo choruje, dlatego najlepiej wysiewać od razu na stałe miejsce. Ze względu na rozwijanie silnego systemu korzeniowego grządka winna być dobrze zdrenowana, głęboko przekopana i dobrze uprawiona, pozbawiona trwałych chwastów. Gleba winna mieć dużą ilość próchnicy. Szczodrak bardzo dobrze reaguje na nawożenie organiczne, a znacznie słabiej na nawozy sztuczne.
           Owoce szczodraka należy koniecznie stratyfikować bezpośrednio przed siewem przez, miesiąc (można dłużej) w temperaturze ok.0 stopni C, aby zwiększyć procent kiełkujących i przyspieszyć rozwój roślin. Przed stratyfikacją owoce przemywamy wodą i zaprawiamy zaprawą nasienną w celu zabezpieczenia przed porażeniem chorobami grzybowymi. Owoce szczodraka wysiewamy wczesną wiosna w rozstawie 45 x 45 cm na głębokość ok. 2 cm. Wschody ukazują się po 12 do 20 dniach od siewu.
          W pierwszych latach życia roślina rozwija system korzeniowy i rozetę liści odziomkowych. W uprawie, jeśli zapewnimy jej bardzo dobre warunki może zakwitnąć już w drugim roku. Na mojej grządce szczodrak zakwitł latem (w czerwcu) trzeciego roku uprawy. Kilka razy w ciągu sezonu wegetacyjnego rośliny podkarmiamy rozcieńczonym kurzeńcem lub kompleksowym nawozem mineralnym. Usuwamy chwasty, ostrożnie spulchniamy grządkę. aby nie uszkodzić korzeni. Młode liście szczodraka są bardzo kruche i lepiej jest pierwszy raz spulchnić grządkę przed ruszeniem wegetacji. Jesienią, gdy pożółkną liście, obowiązkowo ścinamy całą nadziemną część rośliny najlepiej sekatorem i palimy. Zwracamy podczas tej operacji uwagę, aby nie uszkodzić zimujących, szarobiałych pąków, które znajdują się u nasad obumarłych liści.
          Na szczodraku żeruje wiele bezkręgowców. Najwięcej szkód powodują nagie pomrowy polne (Deroceras agreste) nocami zjadające liście, mszyce oraz gąsienice sówek. Z chorób najgroźniejszy jest mączniak, natomiast ptaki (np. wróble) mogą nas zupełnie pozbawić plonu nasion.

Przepisy na odwary ze Szczodraka:
Stołową łyżkę suszonych lub drobno) pokrojonych świeżych liści gotujemy 5 minut w szklance wody i pozostawiamy do naciągnięcia pod przykryciem przez 20 do 30 minut. Ponieważ odwar jest gorzkawy, możemy go słodzić cukrem lub lepiej miodem. Pijemy po pół szklanki 3 razy dziennie przed jedzeniem lub dodajemy do herbaty po 1-2 łyżki.
          Łyżeczkę od herbaty suszonego lub 2 świeżego rozdrobnionego kłącza z korzeniami gotujemy pół godziny w szklance wody, pozostawiamy do naciągnięcia pod przykryciem na 4 godziny, odcedzamy. Pijemy po jednej łyżce stołowej 3 razy dziennie przed jedzeniem jako środek pobudzający przy fizycznym i umysłowym zmęczeniu.
          Łyżeczkę od herbaty starannie rozdrobnionego klaczą gotujemy 7 do 10 minut w litrze wody, pozostawiamy do naciągnięcia na 30 minut. Pijemy jako tonizującą herbatkę 2 razy dziennie po szklance przed jedzeniem.

Działanie pobudzające leku - po jednorazowej dawce następuje podwyższenie sprawności fizycznej organizmu.
Działanie wzmacniające -po kilkudniowym przyjmowaniu leku następuje znaczna poprawa samopoczucia i wydolności fizycznej.
Działanie adaptogenne to zwiększenie odporności organizmu na niekorzystne warunki bytowania i pracy, na zbytnie oziębienie lub ogrzanie, na ujemny wpływ związków toksycznych wnikających do organizmu lub wytwarzanych wewnątrz ciała przez. chorobotwórcze drobnoustroje.

Szczodrak krokoszowaty Rhaponticum carthamoides
rys. Małgorzata Kubińska



Pod tytułem "ROŚLINA DZIAŁAJĄCA JAK ŻEŃ-SZEŃ - SZCZODRAK KROKOSZOWATY" opublikowany w miesięczniku "AURA - Ochrona środowiska", nr 1/1997r.



Wróć do Strony Głównej

Moja strona - dorobek autorski © 2002 Jan P. Cieciński